Το καλοκαίρι ένα ελληνικό νησί μπορεί να είναι ένας εντελώς διαφορετικός τόπος από ό,τι τον χειμώνα. Χιλιάδες επισκέπτες, ξενοδοχεία σε πλήρη λειτουργία, εστιατόρια, beach bars, εμπορικά καταστήματα και τουριστικές επιχειρήσεις αυξάνουν κατακόρυφα τη δραστηριότητα – και μαζί της την παραγωγή αποβλήτων.
Για τους νησιωτικούς και τουριστικούς Δήμους, αυτή η έντονη εποχικότητα δημιουργεί μια δύσκολη εξίσωση: οι υποδομές και οι υπηρεσίες καθαριότητας πρέπει να μπορούν να ανταποκριθούν στις ανάγκες της περιόδου αιχμής, παρότι για μεγάλο μέρος του έτους εξυπηρετούν έναν πολύ μικρότερο πληθυσμό.
Σε αυτό το περιβάλλον, το «Πληρώνω όσο Πετάω» (ΠοΠ) μπορεί να αποτελέσει κάτι περισσότερο από έναν νέο τρόπο υπολογισμού των τελών καθαριότητας. Μπορεί να εξελιχθεί σε εργαλείο αλλαγής ολόκληρου του μοντέλου διαχείρισης των αποβλήτων στις τουριστικές περιοχές.
Το ιδιαίτερο πρόβλημα των νησιών
Η διαχείριση των αποβλήτων σε ένα νησί έχει διαφορετικά χαρακτηριστικά από εκείνη μιας μεγάλης ηπειρωτικής πόλης.
Ο διαθέσιμος χώρος είναι περιορισμένος, οι δυνατότητες τελικής διαχείρισης συχνά συγκεκριμένες και η μεταφορά υλικών προς εγκαταστάσεις εκτός νησιού μπορεί να συνεπάγεται πρόσθετο κόστος. Ταυτόχρονα, η τουριστική περίοδος δημιουργεί μεγάλες και απότομες μεταβολές στις ποσότητες αποβλήτων. Ένας Δήμος επομένως δεν σχεδιάζει τις υπηρεσίες του μόνο για τους μόνιμους κατοίκους του. Πρέπει να μπορεί να εξυπητήσει και έναν πολύ μεγαλύτερο «πραγματικό πληθυσμό» κατά τους μήνες αιχμής.
Το αποτέλεσμα είναι αυξημένες ανάγκες για κάδους, προσωπικό, οχήματα, συχνότερα δρομολόγια αποκομιδής και μεγαλύτερη δυναμικότητα διαχείρισης.
Ξενοδοχεία και εστίαση στο επίκεντρο
Στις τουριστικές περιοχές ιδιαίτερη σημασία έχει η παραγωγή αποβλήτων από τις επιχειρήσεις.
Ένα ξενοδοχείο εκατοντάδων κλινών, ένα μεγάλο εστιατόριο ή μια μονάδα μαζικής εστίασης μπορεί να παράγει καθημερινά σημαντικές ποσότητες βιοαποβλήτων, συσκευασιών, γυαλιού, χαρτιού και σύμμεικτων απορριμμάτων.
Σε ένα σύστημα στο οποίο η οικονομική επιβάρυνση δεν συνδέεται ουσιαστικά με την ποσότητα των αποβλήτων, το κίνητρο για τη μείωσή τους παραμένει περιορισμένο.
Το «Πληρώνω όσο Πετάω» αλλάζει αυτή τη σχέση. Μια ξενοδοχειακή μονάδα που οργανώνει χωριστή συλλογή, περιορίζει τη σπατάλη τροφίμων και μειώνει σημαντικά τα σύμμεικτα απόβλητά της μπορεί να έχει οικονομικό όφελος σε σχέση με μια αντίστοιχη επιχείρηση που εξακολουθεί να οδηγεί το μεγαλύτερο μέρος των απορριμμάτων της στον κοινό κάδο. Έτσι, η ανακύκλωση και η πρόληψη παραγωγής αποβλήτων μετατρέπονται και σε ζήτημα επιχειρηματικού κόστους.
Ο καφέ κάδος μπορεί να κάνει τη διαφορά
Για τις τουριστικές περιοχές, ένα από τα σημαντικότερα ρεύματα είναι τα βιοαπόβλητα.
Εστιατόρια, ξενοδοχεία, catering και άλλες επιχειρήσεις μαζικής εστίασης παράγουν καθημερινά υπολείμματα τροφίμων και οργανικά απόβλητα. Εάν αυτά καταλήγουν μαζί με τα υπόλοιπα σκουπίδια, αυξάνεται σημαντικά η ποσότητα των σύμμεικτων αποβλήτων. Η χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων μπορεί επομένως να αποτελέσει βασικό πυλώνα ενός συστήματος ΠοΠ.
Μια επιχείρηση που διαχωρίζει σωστά τα οργανικά της απόβλητα, το γυαλί, τις συσκευασίες και το χαρτί μπορεί να περιορίσει δραστικά το υπόλειμμα που παραδίδει ως σύμμεικτο.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται το οικονομικό κίνητρο: η χρέωση πρέπει να συνδέεται κυρίως με αυτό που τελικά δεν κατάφερε να διαχωρίσει ή να αποτρέψει ο παραγωγός.
Έξυπνοι κάδοι και ψηφιακή καταγραφή
Η εφαρμογή του ΠοΠ σε μια τουριστική περιοχή μπορεί να αξιοποιήσει και σύγχρονες ψηφιακές τεχνολογίες.
Κάδοι ελεγχόμενης πρόσβασης, κάρτες ή ηλεκτρονικά μέσα ταυτοποίησης, ζύγιση κάδων και καταγραφή του αριθμού των αποκομιδών μπορούν να επιτρέψουν στον Δήμο να γνωρίζει με μεγαλύτερη ακρίβεια πόσα σύμμεικτα απόβλητα παραδίδει κάθε επιχείρηση ή χρήστης.
Το μοντέλο δεν χρειάζεται να είναι ίδιο παντού.
Σε μια περιοχή με μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες μπορεί να είναι αποτελεσματικότερη η ζύγιση των κάδων. Σε μια πυκνοδομημένη περιοχή μπορεί να χρησιμοποιηθούν κοινόχρηστοι κάδοι ελεγχόμενης πρόσβασης. Σε άλλες περιπτώσεις η χρέωση μπορεί να συνδέεται με τον όγκο του κάδου ή τη συχνότητα αποκομιδής. Το ζητούμενο δεν είναι η τεχνολογία αυτή καθαυτή, αλλά ένα σύστημα αξιόπιστο, απλό και κατανοητό από τον χρήστη.
Ένα διαφορετικό μοντέλο για μόνιμους κατοίκους και επιχειρήσεις
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη θα ήταν να επιχειρηθεί η εφαρμογή ενός ενιαίου μοντέλου σε όλους. Ένα τετραμελές νοικοκυριό, μια τουριστική κατοικία, ένα ξενοδοχείο 300 κλινών και ένα εστιατόριο δεν έχουν την ίδια συμπεριφορά ούτε παράγουν τις ίδιες ποσότητες και κατηγορίες αποβλήτων.
Για τον λόγο αυτό, ένα αποτελεσματικό ΠοΠ σε τουριστικές περιοχές χρειάζεται διαφοροποίηση ανά κατηγορία χρήστη.
Ειδικά οι μεγάλες τουριστικές επιχειρήσεις μπορούν να αποτελέσουν το κατάλληλο πεδίο για την πρώτη εφαρμογή του συστήματος, καθώς διαθέτουν συγκεκριμένες εγκαταστάσεις, οργανωμένη λειτουργία και μεγαλύτερες, περισσότερο μετρήσιμες ροές αποβλήτων.
Μια σταδιακή εφαρμογή μπορεί να επιτρέψει στον Δήμο να δοκιμάσει το σύστημα, να εντοπίσει προβλήματα και να το βελτιώσει πριν από τη γενίκευσή του.
Το ΠοΠ δεν πρέπει να γίνει «τουριστικός φόρος».
Υπάρχει όμως μία κρίσιμη προϋπόθεση.
Το «Πληρώνω όσο Πετάω» δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί απλώς ως ένας μηχανισμός αύξησης των εσόδων του Δήμου ή ως μια πρόσθετη οικονομική επιβάρυνση των τουριστικών επιχειρήσεων. Για να γίνει αποδεκτό, ο χρήστης πρέπει να βλέπει καθαρά τη σχέση ανάμεσα στη συμπεριφορά του και στη χρέωση.
Αν ένα ξενοδοχείο επενδύσει στη χωριστή συλλογή, εκπαιδεύσει το προσωπικό του, μειώσει τη σπατάλη τροφίμων και περιορίσει σημαντικά τα σύμμεικτα απόβλητα, πρέπει να μπορεί να διαπιστώσει και το αντίστοιχο οικονομικό αποτέλεσμα.
Διαφορετικά, το περιβαλλοντικό κίνητρο χάνεται. Από πρόβλημα σε ανταγωνιστικό πλεονέκτημα Υπάρχει όμως και μια μεγαλύτερη εικόνα.
Για έναν τουριστικό προορισμό, η καθαριότητα, η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και η εικόνα των δημόσιων χώρων αποτελούν μέρος του ίδιου του τουριστικού προϊόντος. Παραλίες χωρίς απορρίμματα, λιγότεροι υπερχειλισμένοι κάδοι, αποτελεσματική ανακύκλωση και σύγχρονες υπηρεσίες καθαριότητας επηρεάζουν άμεσα την εμπειρία του επισκέπτη.
Ένα νησί που καταφέρνει να μειώσει τα απόβλητά του και να οργανώσει ένα σύγχρονο σύστημα χωριστής συλλογής δεν αποκτά μόνο περιβαλλοντικό όφελος. Ενισχύει και την εικόνα του ως βιώσιμου τουριστικού προορισμού.
Σε μια εποχή κατά την οποία η βιωσιμότητα αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία για τον διεθνή τουρισμό, αυτή η διάσταση δεν πρέπει να υποτιμάται.
Τα νησιά μπορούν να γίνουν εργαστήρια κυκλικής οικονομίας
Οι νησιωτικές περιοχές αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες στη διαχείριση των αποβλήτων τους. Ταυτόχρονα όμως έχουν ένα σημαντικό πλεονέκτημα: αποτελούν γεωγραφικά οριοθετημένα συστήματα, στα οποία μπορούν να εφαρμοστούν και να αξιολογηθούν ολοκληρωμένες πολιτικές.
Ένα σωστά σχεδιασμένο «Πληρώνω όσο Πετάω», σε συνδυασμό με χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων και ανακυκλώσιμων υλικών, πρόληψη της σπατάλης τροφίμων, επαναχρησιμοποίηση και ενεργή συμμετοχή των τουριστικών επιχειρήσεων, μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο ένας προορισμός αντιμετωπίζει τα απορρίμματά του.
Το στοίχημα για τα ελληνικά νησιά είναι μεγάλο. Γιατί σε έναν τόπο όπου το καλοκαίρι οι ανάγκες πολλαπλασιάζονται, το ζητούμενο δεν μπορεί να είναι απλώς να μαζεύονται περισσότερα σκουπίδια.
Το πραγματικό ζητούμενο είναι να παράγονται λιγότερα.
Η ΕΕ εντάσσει ρητά τα συστήματα PAYT στα οικονομικά εργαλεία για την πρόληψη αποβλήτων, τη διαλογή στην πηγή και τη μείωση των σύμμεικτων, ενώ η ευρωπαϊκή αξιολόγηση για την Ελλάδα εξακολουθεί να επισημαίνει την ανάγκη εφαρμογής και επέκτασής τους σε επιχειρήσεις και νοικοκυριά. (Eur-Lex) Παράλληλα, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Περιβάλλοντος επισημαίνει ειδικά για την Ελλάδα τις πιέσεις που δημιουργεί η αυξανόμενη τουριστική δραστηριότητα στα μικρά νησιά. (eea.europa.eu)
