Όταν μιλάμε για καλύτερη διαχείριση των απορριμμάτων, η πρώτη λέξη που συνήθως έρχεται στο μυαλό είναι η ανακύκλωση. Χαρτί, πλαστικό, γυαλί και μέταλλα διαχωρίζονται και οδηγούνται σε διαδικασίες που επιτρέπουν στα υλικά να χρησιμοποιηθούν ξανά.
Είναι όμως η ανακύκλωση η καλύτερη λύση;
Η απάντηση είναι όχι – τουλάχιστον όχι η πρώτη.
Η ευρωπαϊκή πολιτική για τα απόβλητα βασίζεται σε μια διαφορετική λογική: πριν αναρωτηθούμε πώς θα ανακυκλώσουμε ένα προϊόν, πρέπει να εξετάσουμε εάν μπορούσαμε εξαρχής να αποφύγουμε τη δημιουργία του αποβλήτου.
Αυτή είναι η φιλοσοφία της Ιεράρχησης των Αποβλήτων, ενός συστήματος προτεραιοτήτων που βρίσκεται στον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη διαχείριση των αποβλήτων.
Μια πυραμίδα πέντε επιπέδων
Η Ιεράρχηση των Αποβλήτων καθορίζεται από την Οδηγία-Πλαίσιο 2008/98/ΕΚ και περιλαμβάνει πέντε επίπεδα, από την περιβαλλοντικά προτιμότερη επιλογή μέχρι την τελευταία λύση:
- Πρόληψη
- Προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση
- Ανακύκλωση
- Άλλου είδους ανάκτηση, όπως η ενεργειακή ανάκτηση
- Διάθεση
Η λογική της πυραμίδας είναι απλή: όσο ψηλότερα βρισκόμαστε, τόσο περισσότερο επιδιώκουμε να διατηρήσουμε την αξία των προϊόντων και των υλικών και να περιορίσουμε την κατανάλωση νέων πόρων. Η διάθεση –όπως η υγειονομική ταφή– βρίσκεται στο τελευταίο επίπεδο και πρέπει να αποτελεί την έσχατη επιλογή.
Πρώτη επιλογή: Να μη δημιουργηθεί το απόβλητο
Στην κορυφή της ιεράρχησης βρίσκεται η πρόληψη. Και αυτό δεν είναι τυχαίο. Κάθε προϊόν που κατασκευάζεται απαιτεί πρώτες ύλες, ενέργεια, νερό, μεταφορές και άλλους πόρους. Όταν το προϊόν μετατρέπεται σε απόβλητο, απαιτούνται επιπλέον πόροι για τη συλλογή, τη μεταφορά και την επεξεργασία του. Ακόμη και η ανακύκλωση έχει περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος. Εάν όμως ένα απόβλητο δεν δημιουργηθεί ποτέ, αποφεύγεται ολόκληρη αυτή η διαδικασία.
Πρόληψη μπορεί να σημαίνει λιγότερες περιττές συσκευασίες, περιορισμό της σπατάλης τροφίμων, μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των προϊόντων ή απλώς αποφυγή μιας αγοράς που δεν είναι πραγματικά απαραίτητη. Γι’ αυτό και η καλύτερη διαχείριση ενός αποβλήτου είναι, όπου είναι δυνατόν, να μην υπάρξει ποτέ ως απόβλητο.
Δεύτερη επιλογή: Να χρησιμοποιηθεί ξανά
Αν δεν μπορούμε να αποτρέψουμε τη δημιουργία ενός αποβλήτου, το επόμενο ερώτημα είναι εάν το προϊόν ή κάποιο εξάρτημά του μπορεί να χρησιμοποιηθεί ξανά.
Εδώ βρίσκεται η προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση. Ένα έπιπλο μπορεί να επισκευαστεί. Μια ηλεκτρική συσκευή μπορεί να ελεγχθεί και να επανέλθει σε λειτουργία. Ένα ποδήλατο μπορεί να χρειάζεται μόνο λίγες επισκευές για να χρησιμοποιηθεί για αρκετά ακόμη χρόνια. Η αξία βρίσκεται στο ότι διατηρούμε το ίδιο το προϊόν σε χρήση αντί να το καταστρέψουμε για να ανακτήσουμε τα υλικά του. Αυτό είναι και το βασικό πλεονέκτημα της επαναχρησιμοποίησης απέναντι στην ανακύκλωση.
Και μετά έρχεται η ανακύκλωση
Η ανακύκλωση βρίσκεται στην τρίτη θέση της ιεράρχησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είναι σημαντική. Το αντίθετο. Όταν ένα προϊόν δεν μπορεί πλέον να επαναχρησιμοποιηθεί, η ανακύκλωση επιτρέπει να ανακτηθούν υλικά και να επιστρέψουν στην παραγωγική διαδικασία αντί να χαθούν οριστικά. Ένα γυάλινο μπουκάλι μπορεί να μετατραπεί σε πρώτη ύλη για νέο γυαλί. Τα μέταλλα μπορούν να επανέλθουν στην παραγωγή. Χαρτί και συγκεκριμένες κατηγορίες πλαστικών μπορούν επίσης να αποκτήσουν νέα χρήση. Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά.
Στην επαναχρησιμοποίηση προσπαθούμε να διατηρήσουμε το προϊόν.
Στην ανακύκλωση το προϊόν έχει πλέον ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής του και προσπαθούμε να διατηρήσουμε τα υλικά του.
Γιατί λοιπόν δεν αρκεί να ανακυκλώνουμε;
Η ανακύκλωση απαιτεί συλλογή, μεταφορά, διαλογή και βιομηχανική επεξεργασία.
Επιπλέον, δεν μπορούν όλα τα υλικά να ανακυκλώνονται απεριόριστα ούτε κάθε προϊόν να μετατρέπεται ξανά σε προϊόν ίδιας ποιότητας. Υπάρχουν απώλειες, προσμίξεις και τεχνικοί περιορισμοί. Γι’ αυτό η λογική «καταναλώνω όσο θέλω επειδή ανακυκλώνω» δεν συμβαδίζει πραγματικά με την κυκλική οικονομία. Η ανακύκλωση αντιμετωπίζει το απόβλητο αφού δημιουργηθεί. Η πρόληψη επιχειρεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα πριν δημιουργηθεί.
Όταν δεν μπορεί να γίνει ανακύκλωση
Στο τέταρτο επίπεδο βρίσκεται η άλλου είδους ανάκτηση. Σε αυτή την κατηγορία μπορεί να περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, η αξιοποίηση ορισμένων αποβλήτων για την ανάκτηση ενέργειας. Η ανάκτηση βρίσκεται χαμηλότερα από την ανακύκλωση επειδή το ζητούμενο της κυκλικής οικονομίας είναι πρωτίστως να διατηρούνται τα υλικά μέσα στον παραγωγικό κύκλο. Όταν αυτό δεν είναι εφικτό, η ανάκτηση μπορεί, υπό τις κατάλληλες συνθήκες, να αποτελεί καλύτερη επιλογή από την απλή διάθεση.
Τελευταία λύση: Η διάθεση
Στη βάση της πυραμίδας βρίσκεται η διάθεση. Είναι η επιλογή που πρέπει να χρησιμοποιείται όταν οι προηγούμενες δυνατότητες δεν μπορούν να εφαρμοστούν.
Η υγειονομική ταφή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Όταν χρήσιμα υλικά οδηγούνται σε ταφή, η οικονομία χάνει πόρους που θα μπορούσαν ενδεχομένως να έχουν παραμείνει σε χρήση. Το σύγχρονο μοντέλο διαχείρισης αποβλήτων επιδιώκει επομένως να περιορίζει όσο περισσότερο γίνεται την ποσότητα που φτάνει σε αυτό το τελευταίο στάδιο. Η πυραμίδα δεν είναι απόλυτος κανόνας Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική λεπτομέρεια.
Η ιεράρχηση αποτελεί τη γενική σειρά προτεραιότητας, αλλά η ίδια η ευρωπαϊκή νομοθεσία αναγνωρίζει ότι σε συγκεκριμένες περιπτώσεις μπορεί να απαιτείται διαφορετική επιλογή. Το βασικό κριτήριο είναι το καλύτερο συνολικό περιβαλλοντικό αποτέλεσμα, λαμβάνοντας υπόψη ολόκληρο τον κύκλο ζωής ενός προϊόντος ή υλικού.
Επομένως, η ιεράρχηση δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μηχανικά. Είναι ένας οδηγός λήψης αποφάσεων που θέτει ξεκάθαρα την πρόληψη στην κορυφή, αλλά ταυτόχρονα απαιτεί να εξετάζεται το συνολικό περιβαλλοντικό αποτέλεσμα κάθε επιλογής.
Από τον κάδο στο κατάστημα
Η Ιεράρχηση των Αποβλήτων δεν αφορά μόνο τους Δήμους, τις επιχειρήσεις διαχείρισης αποβλήτων ή τη βιομηχανία. Αφορά και τις καθημερινές αποφάσεις του καθενός μας.
Όταν χρησιμοποιούμε μια επαναχρησιμοποιούμενη τσάντα αντί για μία ακόμη σακούλα μιας χρήσης, εφαρμόζουμε πρόληψη. Όταν επισκευάζουμε μια συσκευή αντί να αγοράσουμε αμέσως καινούργια, παρατείνουμε τη διάρκεια ζωής ενός προϊόντος. Όταν δίνουμε ένα αντικείμενο που δεν χρειαζόμαστε σε κάποιον άλλο, αποφεύγουμε να μετατραπεί πρόωρα σε απόβλητο. Και όταν τίποτα από αυτά δεν είναι πλέον δυνατό, τότε η σωστή Διαλογή στην Πηγή μπορεί να βοηθήσει ώστε τα υλικά του να οδηγηθούν προς ανακύκλωση.
Η βάση της κυκλικής οικονομίας
Η Ιεράρχηση των Αποβλήτων είναι τελικά πολύ περισσότερο από μια πυραμίδα που συναντάμε σε περιβαλλοντικές οδηγίες και ενημερωτικά φυλλάδια. Περιγράφει μια διαφορετική φιλοσοφία για την παραγωγή και την κατανάλωση. Στο παλιό γραμμικό μοντέλο, ένα προϊόν κατασκευάζεται, αγοράζεται, χρησιμοποιείται και πετιέται.
Στην κυκλική οικονομία, το ζητούμενο είναι να παραμείνει το προϊόν σε χρήση όσο περισσότερο γίνεται και, όταν αυτό δεν είναι πλέον εφικτό, να διατηρηθούν τουλάχιστον τα υλικά και η αξία που περιέχει. Γι’ αυτό η ανακύκλωση, όσο σημαντική και αν είναι, δεν βρίσκεται στην κορυφή. Πριν λοιπόν ανακυκλώσουμε, πρέπει να μειώσουμε. Πριν πετάξουμε, πρέπει να εξετάσουμε αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ξανά. Και πριν διαχειριστούμε ένα απόβλητο, πρέπει να αναρωτηθούμε αν μπορούσαμε να είχαμε αποτρέψει τη δημιουργία του.
