Τι πρέπει να προηγείται: η ανακύκλωση ή η πρόληψη; Ποιος πρέπει να πληρώνει για τη διαχείριση των αποβλήτων; Πότε ένα υλικό παύει να θεωρείται απόβλητο και μπορεί να επιστρέψει στην οικονομία ως πρώτη ύλη;
Πίσω από πολλά από όσα σήμερα θεωρούμε αυτονόητα στη διαχείριση των αποβλήτων βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα νομοθετήματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το περιβάλλον: η Οδηγία 2008/98/ΕΚ, γνωστή ως Οδηγία-Πλαίσιο για τα Απόβλητα.
Η Οδηγία θεσπίστηκε το 2008 και δημιούργησε ένα κοινό πλαίσιο κανόνων και βασικών αρχών για τη διαχείριση των αποβλήτων σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Και η σημαντικότερη ίσως αλλαγή που έφερε ήταν ότι έβαλε τις διαφορετικές επιλογές διαχείρισης σε μια ξεκάθαρη σειρά προτεραιότητας.
Η πυραμίδα των αποβλήτων
Στην καρδιά της Οδηγίας βρίσκεται η περίφημη ιεράρχηση των αποβλήτων.
Πρόκειται ουσιαστικά για μια πυραμίδα πέντε επιπέδων, η οποία καθορίζει ποιες επιλογές πρέπει να προτιμώνται στη διαχείριση των αποβλήτων.
Στην κορυφή βρίσκεται η πρόληψη. Πρώτος στόχος, δηλαδή, είναι να μη δημιουργηθεί εξαρχής το απόβλητο.
Ακολουθούν κατά σειρά:
1. Πρόληψη
2. Προετοιμασία για επαναχρησιμοποίηση
3. Ανακύκλωση
4. Άλλου είδους ανάκτηση, όπως η ενεργειακή ανάκτηση
5. Διάθεση
Η λογική είναι ξεκάθαρη: η απόρριψη ενός υλικού πρέπει να αποτελεί την τελευταία επιλογή και όχι την πρώτη.
Έτσι, η ευρωπαϊκή πολιτική μετακινείται σταδιακά από το ερώτημα «πού θα πετάξουμε τα σκουπίδια μας;» στο πολύ σημαντικότερο ερώτημα «πώς θα δημιουργήσουμε λιγότερα απόβλητα και πώς θα αξιοποιήσουμε καλύτερα όσα δημιουργούνται;».
Πρώτα η πρόληψη και μετά η ανακύκλωση
Μία από τις σημαντικότερες παρανοήσεις είναι ότι η ανακύκλωση αποτελεί την καλύτερη δυνατή περιβαλλοντική επιλογή.
Η ιεράρχηση των αποβλήτων δείχνει ότι αυτό δεν είναι ακριβώς έτσι.
Καλύτερο από το να ανακυκλωθεί ένα προϊόν είναι, όπου αυτό είναι εφικτό, να μη χρειαστεί να απορριφθεί.
Η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των προϊόντων, η επισκευή, η επαναχρησιμοποίηση, η μείωση της σπατάλης και ο περιορισμός περιττών προϊόντων και συσκευασιών βρίσκονται επομένως ψηλότερα στην ευρωπαϊκή στρατηγική.
Η ανακύκλωση παραμένει βασικό εργαλείο, αλλά ενεργοποιείται όταν η δημιουργία του αποβλήτου δεν μπόρεσε να αποφευχθεί ή όταν το προϊόν δεν μπορεί πλέον να επαναχρησιμοποιηθεί.
«Ο ρυπαίνων πληρώνει»
Μία ακόμη θεμελιώδης αρχή της Οδηγίας είναι η αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει».
Η λογική είναι ότι το κόστος της διαχείρισης των αποβλήτων δεν πρέπει να μεταφέρεται αδιακρίτως στην κοινωνία. Εκείνος που δημιουργεί το απόβλητο πρέπει να συμμετέχει στο κόστος που συνεπάγεται η διαχείρισή του.
Η αρχή αυτή βρίσκεται πίσω από πολλές σύγχρονες πολιτικές και οικονομικά εργαλεία για τα απόβλητα.
Η περιβαλλοντική επιβάρυνση αποκτά έτσι και οικονομική διάσταση: η παραγωγή αποβλήτων έχει πραγματικό κόστος και αυτό το κόστος πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στις αποφάσεις παραγωγών και καταναλωτών.
Ευθύνη και στους παραγωγούς
Σημαντική είναι επίσης η έννοια της Διευρυμένης Ευθύνης του Παραγωγού.
Η βασική ιδέα είναι ότι η ευθύνη μιας επιχείρησης δεν τελειώνει απαραίτητα τη στιγμή που πουλά ένα προϊόν.
Ο παραγωγός μπορεί να αναλαμβάνει οικονομική ή και οργανωτική ευθύνη για το στάδιο κατά το οποίο το προϊόν μετατρέπεται σε απόβλητο.
Η φιλοσοφία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για προϊόντα και υλικά όπως συσκευασίες, ηλεκτρικές και ηλεκτρονικές συσκευές, μπαταρίες και άλλες κατηγορίες.
Έτσι δημιουργείται ένα επιπλέον κίνητρο ώστε τα προϊόντα να σχεδιάζονται και να διαχειρίζονται με τρόπο που διευκολύνει την επαναχρησιμοποίηση και την ανακύκλωσή τους.
Από το «απόβλητο» στη νέα πρώτη ύλη
Μία ακόμη κρίσιμη αλλαγή που εισάγει το ευρωπαϊκό πλαίσιο αφορά την ίδια την έννοια του αποβλήτου.
Δεν είναι απαραίτητο ένα υλικό που χαρακτηρίστηκε κάποτε ως απόβλητο να παραμείνει για πάντα απόβλητο.
Υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, ένα υλικό που έχει υποστεί διαδικασία ανάκτησης ή ανακύκλωσης μπορεί να πάψει να χαρακτηρίζεται ως απόβλητο και να επιστρέψει στην αγορά.
Πρόκειται για την έννοια του «αποχαρακτηρισμού αποβλήτου» (End-of-Waste).
Η αρχή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία για την κυκλική οικονομία, επειδή επιτρέπει σε υλικά που διαφορετικά θα χάνονταν να μετατραπούν σε δευτερογενείς πρώτες ύλες και να χρησιμοποιηθούν ξανά στην παραγωγή.
Η Διαλογή στην Πηγή αποκτά κεντρικό ρόλο
Για να μπορούν όμως τα υλικά να ανακυκλωθούν αποτελεσματικά, πρέπει να συλλέγονται με τον κατάλληλο τρόπο.
Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η χωριστή συλλογή και η Διαλογή στην Πηγή.
Όσο καλύτερα διαχωρίζονται χαρτί, γυαλί, πλαστικό, μέταλλα, βιοαπόβλητα και άλλα υλικά από τη στιγμή που παράγονται, τόσο μεγαλύτερες είναι οι δυνατότητες να ανακτηθούν και να επιστρέψουν στον παραγωγικό κύκλο.
Η σύγχρονη ευρωπαϊκή πολιτική επομένως απομακρύνεται σταδιακά από το μοντέλο στο οποίο όλα τα απόβλητα καταλήγουν μαζί και ο διαχωρισμός επιχειρείται αργότερα.
Το βάρος μεταφέρεται όλο και περισσότερο στην αρχή της αλυσίδας.





